|
Gotyk
w Polsce jako styl architektoniczny rozpoczyna się w drugiej
połowie XIII wieku i trwa do bez mała do połowy XVI wieku. Bryły
obiektów są dość ciężkie, strzeliste o wysokich ostrołukowych
oknach. Podstawowym budulcem polskiego gotyku była czerwona cegła.
Klimat w kraju nie pozwalał zrezygnować z odsłoniętych ścian
wzorem południowego zachodu Europy, dlatego okna są mniejsze niż
gotyku zachodnim. W Polsce można zauważyć w budowlach z tego
okresu brak dekoracji rzeźbiarskiej. Zastępstwem są nieco
skromniejsze ozdoby szczytów wykorzystujące walory cegły. Przykładami
architektury gotyckiej w Krakowie są: Bazylika Mariacka, mury
miejskie wraz z basztami i Barbakanem, palatium gotyckie na Wawelu
wraz z częścią zamku i elementów fortyfikacji / baszty /,
kościoły: św. Idziego, św. Katarzyny, Bożego Ciała, św. Krzyża,
św. Marka, św. Franciszka, Dominikanów, ratusz miejski, szereg
gotyckich kamienic oraz Colegium Maius.
Patrząc
na dzisiejszy Kraków, na jego dawne budowle które przetrwały
do naszych czasów rzucają się o oczy różne style
architektoniczne. Przy czym omawiany tu gotyk jest dość licznie
reprezentowany.
W
1285 książę Leszek Czarny zarówno w obronie własnych interesów
jak i miasta wydał zgodę na budowę fortyfikacji obronnych.
Były to fosy oraz budowle drewniano - ziemne. Być może już wtedy
postawiono część murów, ale właściwie powstanie murów
miejskich przyjmuje się na okres rządów Wacława II, króla Czech
i Polski. Ich wznoszenie kontynuowano jeszcze w XIV wieku. Wielokrotnie też
unowocześniano / XV wiek / wychodząc naprzeciw potrzebom związanym
z rozwojem techniki wojskowej. Zakończeniem budowy "defensywy"
było oddanie do użytku w 1498 roku barbakanu przed Bramą Floriańską.
Całość gotyckich murów obronnych wraz z basztami, bramami
przetrwała praktycznie do początków XIX wieku. Niestety to prawie
200 lat temu podjęto decyzje o rozbiórce umocnień. Pozostał
tylko niewielki fragment fortyfikacji miejskich obejmujący odcinek
od murów wraz z basztami Ciesielską i Stolarzy, poprzez Bramę
Floriańską i murów do Baszty Pasamoników.
Na
omawiany tu okres historyczny przypadają rządy największych
polskich władców. W roku 1320 w katedrze na Wawelu ma miejsce
koronacja na króla Polski Władysława Łokietka. Fakt ten jeszcze
raz potwierdził rangę Krakowa jako stolicy zjednoczonego Królestwa
Polskiego.
W
okresie rządów Kazimierza Wielkiego założone zostały obok
Krakowa dwa niezależne miasta, Kleparz - zwany pierwotnie Florencją
/ lokacja w 1366 roku / i Kazimierz który miał być z założenia
miastem uniwersyteckim / lokacja w 1335 /. W przeciwieństwie
do Kazimierza, otoczonego murami i wodami Wisły, Kleparz nie miał
własnego systemu obronnego i był miastem otwartym. Życie i okres
rządów Kazimierza Wielkiego to okres Polski mocnej, okres wzmożonego
budownictwa. Król jako doskonały władca i mądry administrator
podległego mu Państwa ufundował w Krakowie pierwszą wyższą
uczelnię - Studium Generale, później zwaną Akademię Krakowską.
Akademia opierała się na na włoskich wzorach, utrzymywana
była przez skarb królewski. Kazimierz Wielki był fundatorem wielu
kościołów w tym kazimierskich: św. Katarzyny, Bożego Ciała. Za
jego rządów wzmocniono granice, wybudowano lub przebudowano zamki
nadgraniczne i strażnice. Kazimierz wielki był bodaj
najwybitniejszym królem polskim. Niestety jednak na nim się kończy
jednak królewska dynastia Piastów.
Wiek
XIV przyniósł Polsce jeszcze jednego mądrego i energicznego władcę.
Był nim Władysław Jagiełło. Król Polski, Wielki Książę
Litewski. Z nazwiskiem Jagiełły wiążę się założenie
dynastii Jagiellonów. za panowania tej właśnie rodziny Polska stała
się mocarstwem i potęgą europejską.
W
sztuce, architekturze, kulturze, nauce i oświacie wiek XV stanowi
szczytową formę rozwoju średniowiecza. Intensywnie realizowana
jest zabudowa miasta, dalsza rozbudowa "defensywy
miejskiej", budowa obiektów sakralnych. Nade wszystko rozwój
nauki i sztuki. Alma Mater przeżyw swoje "złote lata"
Kraków ze swoim uniwersytetem staje się miejscem pracy wybitnych
tego okresu. Swoje wspaniałe lat przeżywa sztuka, głównie o
charakterze religijnym. Wymieńmy tylko niektóre z tych dzieł - pieta
z kościoła Św. Barbary z około 1410 , tryptyki Św. Trójcy z
1476 i Matki Boskiej Bolesnej z 1475-1480 z kaplicy Świętokrzyskiej
na Wawelu. Największym jednak dziełem tego okresu dla rzeźby
jest ołtarz Zaśnięcia Matki Boskiej w kościele Mariackim
(1477-1489), dłuta Wita Stwosza.
Malarstwo gotyckie tego okresu wykazuje cechy stylu łamanego.
Malowanie temperą, często dwustronnych skrzydeł ołtarzowych.
Przykłady: poliptyk dominikański - 1465 rok, poliptyk augustiański
- 1468 rok, poliptyk
olkuski 1485 rok , poliptyk św. Jana Jałmużnika 1504 rok, tryptyk
bodzentyński 1508 rok. Polichromie ścienne są dobrze odnajdujemy w klasztorze Franciszkanów, a także w kaplicy Świętokrzyskiej
na Wawelu. To ostatnie jest wybitnym dziełem malarzy ruskich i
pochodzi z 1470 roku.
Najwybitniejszym osiągnięciem
złotnictwa w okresie gotyku jest relikwiarz na głowę św. Stanisława
którego autorem był M. Marciniec. Dzieło pochodzi z 1504 roku.
Najwspanialszy haft zdobi ornat fundacji wojewody Piotra .
Kmity z 1504 roku. Oba te bezcenne dzieła znajdują się w skarbcu
katedralnym na Wawelu.
|
