|
W
bieżącym roku, mija okrągła rocznica - 750 lat lokacji miasta
Krakowa. 5 czerwca 1257, rozpoczął się wraz z aktem lokacyjnym księcia
Bolesława V Wstydliwego, nowy okres dziejów miasta. Ustalony wówczas,
kształt urbanistyczny, przetrwał do dzisiaj. Lokacja Krakowa na
prawie niemieckim, została dokonana w oparciu o dokument, podpisany
przez Bolesława Wstydliwego oraz figurującą tam matkę Grzymisławę
i żonę Kingę. Wstawiony został na wiecu w Koperni koło Szydłowca,
co świadczy o doniosłości zagadnienia i o potrzebie takich działań.
Dokument ten zachował się do dziś. Znajduje się w Archiwum Akt
Dawnych Miasta Krakowa. Miasto zostało lokowane na wzór Wrocławia.
Czym
był ten akt prawny i
dlaczego miał tak wielkie znaczenie dla miasta? Lokacja to nie
tylko zmiana urbanistyczna struktury zabudowy miejskiej,. to szereg
przepisów i złożeń administracyjnych. To także zakres obowiązków dla
rady miejskiej oraz władzy wykonawczej. Lokacja Krakowa, nakładała
niezwykle ważne zadania ale jednocześnie umożliwiała wzrost
gospodarczy lokowanej osady.
Kraków
przed lokacyjny
Osada Okół
We
wczesnym okresie, główne życie Krakowa oraz działalność handlowa miały miejsce
na Okole. Było to
podgrodzie obwarowane umocnieniami drewniano-ziemnymi. Na jego
terenie znajdowały się: domy mieszkalne, kościoły, dworki, zakłady
rzemieślnicze i handlowe. Okół, najprawdopodobniej posiadał
ratusz oraz drewniane hale w których odbywał się handel
suknem czyli sukiennice. Na podstawie zachowanych reliktów w
piwnicach istniejących budynków, możemy się domyślać, iż biegły
one wzdłuż dzisiejszej ulicy grodzkiej od Placu Marii Magdaleny do
ulicy Poselskiej. Osiami Okołu były ulice Grodzka i Kanonicza.
Badania
archeologiczne przed lokacyjnego Krakowa, wykazały istnienie po
wschodniej stronie Okołu spalonych szczątków drewnianej palisady.
Z pewnością w późniejszym okresie rejon wschodni Okołu był
zabezpieczony budowlami murowanymi,
nie mniej jednak, nie da się już dziś ustalić wyglądu, istniejących
w tym rejonie wież obronnych. Jeśli chodzi o bezpieczeństwo Okołu, oprócz wspomnianych wcześniej obwarowań rolę obronną pełniły
naturalne przeszkody w postaci, cieków, rzek i stawów oraz mokradeł.
Należy wspomnieć o istnieniu wielkiego Stawu
Leypingerowskiego. Owe sąsiedztwo, spowodowało małe prawdopodobieństwo
ataku z tej strony na miasto.
Od
strony zachodniej Okół był otoczony
drewniano - ziemnymi umocnieniami. W 1401 roku król Władysław
Jagiełło, zezwolił na włączenie Okołu do Krakowa. Powstał
wtedy jeden organizm administracyjny.
Zatem nie podciągano murów pod wzgórze zamkowe, a raczej
dostosowano istniejące budowle i oficyny kamienic do tego celu. Te
ostatnie, ufortyfikowane spełniać miały rolę murów obronnych.
Niemniej jednak, najsilniejszym elementem obronnym tego rejonu, był
kościół św. Michała, późniejszy klasztor Karmelitów. Jego
dzwonnica, do dziś kryje w swych murach relikty wieży obronnej. Właśnie
w tym miejscu, w średniowieczu, istniał obronny dwór opata
tynieckiego.
Na przedpolu i terenie położonym niżej, rozpościerały się
liczne stawy i mokradła , stanowiące naturalną ochronę przed
atakiem z tej strony. Przy ulicy Kanoniczej 17 w oficynie, przetrwał
do dziś budynek który spełniał rolę wysuniętej w pole
fortyfikacji.
Tereny
pod lokowane miasto
Pomimo
istnienia
wielu osad,
w miejscu gdzie dziś znajduje się centrum miasta, należy założyć,
iż przed 1257 rokiem zabudowa Krakowa była rozrzucona i
chaotyczna. Główne jej skupiska, związane były z istnieniem w tym
rejonie kościołów. Takimi miejscami poza Wawelem
i Okołem były osady tzw.
III – go pasa osadniczego w
rejonie:
-
kościoła św. Trójcy,
-
kościoła Wszystkich świętych,
-
kościoła św. Franciszka i dzisiejszej Kurii Biskupiej / ”osada
kowalsko-odlewnicza” /
-
kościoła św. Wojciecha / zakłada się iż w tym miejscu był główny
targ
-
grodziska na Gródku
-
kościoła św. Jana
-
kościoła św. Krzyża połączonego z osadnictwem w rejonie Murów
Floriańskich
-
kościoła św. Szczepana / nie istnieje, znd. się
na terenie dzisiejszego Placu Szepańskiego. /
-
okolic ulic św. Anny i Jagiellońskiej oraz Gołębiej.
Pozostałe
skupiska osadnicze, znajdują się poza terenem Wielkiej Lokacji z
1257 roku. Osady były okresowo niszczone i palone.
Przykładem może być najazd tatarski w 1241 roku, oraz nie do końca
udokumentowany najazd Czechów pod wodzą Brzetysława w 1039 roku.
Odnośnie jego istnienia, zdania historyków są podzielone. Od północy Okół był ogrodzony umocnieniami drewnianymi a
prawdopodobnie punktem centralnym, była brama wjazdowa, w okolicy
przecięcia dzisiejszych ulic Grodzkiej i Poselskiej. W tym
miejscu, znajdowała się również fosa. Wzdłuż
umocnień Okołu, na zewnątrz obwarowań na linii kościołów św.
Trójcy i św. Franciszka, biegła główna handlowa oś Krakowa
przed lokacyjnego. Tu odbywał się handel. Możemy się tylko domyślać,
jak wyglądały osady dalej
na północ w kierunku dzisiejszego Rynku Głównego. Prawdopodobnie,
obok chat mieszkalnych i warsztatów, istniały
tam ważne, budynki będące częścią majątków klasztornych, o których
funkcji dziś już niewiele możemy powiedzieć. Istnienia kościołów
nie musimy się domyślać, bo te istnieją do dziś. Prawdopodobnie,
jedna z takich ważnych budowli spowodowała "wygięcie"
ulicy Brackiej. Zakłada
się, że najstarsze skupiska osadnicze przed lokacyjnego Krakowa,
były
usytuowane na terenie Gródka oraz w sąsiedztwie kościoła św.
Jana.
Widać
jednak, że królewscy geodeci mieli ważne powody, oby ominąć również i
inne obiekty skoro zdecydowali się na wykonanie krzywizn ulicy Mikołajskiej
i św. Krzyża. Ten stan rzeczy, akurat został wyjaśniony. Otóż
„Gródek” był samodzielnym organizmem administracyjnym a
„wygięcie: tych ulic, to wynik biegnącej tędy fosy która istniała
jeszcze po lokacji. Oddzielała ona Gródek od miasta lokacyjnego.
Innym odstępstwem od zasad kąta prostego, było pozostawienie
ulicy
Grodzkiej wychodzącej z Rynku pod takim kątem
jakim go widzimy dziś. Było to w pewnym sensie odstępstwo od reguł
prawa lokacyjnego.
Wszystkie ulice,
według prawa magdeburskiego winny się rozchodzić pod kątem prostym.
Czyli Kraków ,nie powstał na dziewiczym gruncie, tylko na
istniejącym organiźmie wytyczono nowe miasto. Świadectwem są
kościoły: Marii
Panny, św.
Jana, św.
Wojciecha, św. Krzyża stojące ukośnie do całej
siatki urbanistycznej lokowanego miasta. Przed lokacją stały one
jak widać wzdłuż głównego traktu
Kraków
po lokacji
Dzięki
temu dokumentowi określającemu
prawa i powinności miasta, lokowana jednostka zyskiwała na
dość dużej autonomii od władzy księcia.Ponadto dokument
lokacyjny, określał takie zasady jak: ilość i kolejność dni
handlowych, ilość rzemieślników i kupców zorganizowanych w
cechach. Zobowiązywał się do budowy Sukiennic
wraz z kramami i Wielką Wagą. Akt lokacyjny, nakazywał powołanie
Rady i sądu miejskiego, urzędującego na ratuszu miejskim. To
tylko kilka przykładów, ale jakże ważnych z podejmowanych działań prawnych. Wszak to one miały
decydować o decydując o rozwoju miasta.
Średniowiecznego
układ urbanistyczny Krakowa odznacza się prostymi zasadami i
funkcjonalnością. Centrum miasta stanowił prostokątny Rynek, z
którego boków wybiegały równolegle trzy ulice: po jednej z naroży
i jedna ze środka. Zasada ta dotyczyła każdego z boków, z wyłączeniem
pierzei wschodniej, bowiem w narożach stykały się prostopadle dwie ulice.
Jest
podział na kwartały, które z kolei poprzecinano ulicami biegnącymi
równolegle do boków Rynku. W ten sposób, utworzone małe
przestrzenie przeznaczono na zabudowę mieszkalną i nadano im nazwę
kurii. Całość lokowanego miasta
z zasady powinno się otoczyć murami obronnymi, co też się
stało. Niemniej jednak, cały system fortyfikacyjny nie powstał
natychmiast lecz budowano, rozbudowywano i przebudowywano w latach
następnych. System bram i baszt obejmował ich obronę przez
przypisany im cech rzemieślników. Dalszy rozkwit miasta może świadczyć
tylko o celowości dokonanych działań.
Badania
archeologiczne Rynku Głównego
Ciekawe
wyniki badań nad przed lokacyjnym Krakowem, przyniósł remont Rynku
Głównego w 1963 roku. W trakcie poważnych prac
budowlano-instalacyjnych, dokonano niecodziennych odkryć
archeologicznych. Ponadto, odkryto że dawny teren na którym mieści
się rynek kiedyś był mocno pofałdowany. Wschodnia jego część,
unosiła się ku górze natomiast opadała ku zachodowi. Właściwie
wykopaliska w tym rejonie potwierdziły istnienie warsztatów rzemieślniczych.
W okolicy kościoła św. Wojciecha, znaleziono ślady wskazujące na
istnienie zakładów złotniczych.
Jednocześnie, przy każdym kościele znajdował się cmentarz.
Ostatnie
prace wykopaliskowe w latach 2004-2006, przyniosły nowe, bardzo
interesujące odkrycia z okresu przed lokacyjnego i z późniejszych
lat. Praktycznie, na podstawie ostatnich badań, wiemy dużo więcej na temat historii miasta oraz
kształtowania się struktury urbanistycznej Krakowa. Ponadto, odkryto wiele interesujących pochówków z okresu
przed lokacją miasta. Właściwie można założyć, iż na terenie
północnym rynku i północno zachodnim grubo przed 1257 rokiem
znajdowała się dość pokaźna nekropolia. Dzięki przychylności
oraz decyzjom prezydenta
miasta, prof. Jacka Majchrowskiego część podziemnego
Krakowa zostanie udostępniona zwiedzającym w formie muzeum.
|
